Zakopane zdjęcia:
Historia Zakopanego
Historia Zakopanego rozpoczęła się w końcu XVI wieku, gdy król Stefan Batory wydał prawdopodobnie przywilej osadniczy, na mocy którego powstała osada. Przywilej ten nie zachował się jednak do dnia dzisiejszego, stąd nie ma pewności co jego autentyczności (choć Michał Korybut Wiśniowiecki zatwierdził go w roku 1670). W tym okresie powstały dwa najstarsze centra osadnicze Zakopanego – w okolicach Ustupu i Olczy oraz w widłach Cichej Wody i Potoku Młyniska.
.
Miejscowa ludność góralska, która osiadła na tych terenach wywodziła się w większości z północnych stron Małopolski. W 1234 r. powstała tu za sprawą zakonu cystersów pierwsza parafia dla obszaru między Gorcami a Tatrami, znajdująca się w Ludźmierzu. Duży wpływ na ukształtowanie się miejscowej kultury miały wędrówki wołoskie z XIV i XV wieku. Pod Tatry dotarła bowiem kultura i gospodarka wołoska, w której największe znaczenie miało sezonowe pasterstwo. Wielowiekowe sąsiedztwo z narodami słowackim i węgierskim wpłynęło także na ukształtowanie się polskiej góralszczyzny, w której połączone zostały liczne elementy, zarówno polskie jak i napływowe.
Pierwsze, potwierdzone dokumenty, w których znajduje się nazwa "Zakopane" pochodzą z początku XVII wieku. Nazwa miejscowości pojawiła się po raz pierwszy w kronice parafii czarnodunajeckiej w 1605 roku, później również w dokumencie sądowym rodziny Rubzdelów z 1616 roku i w przywileju cerklowym dla Jędrzeja Jarząbka z 1630.
Nieco ponad rok przed pierwszym rozbiorem Polski, w 1770 r. Austria przesunęła polskie granice, przejmując tym samym starostwo nowotarskie wraz z Zakopanem, a także ziemię sądecką i czorsztyńską, pod pozorem utworzenia kordonu sanitarnego. Przypuszczalnie, prawdziwe zagrożenie dla Cesarstwa stanowiła wtedy nie epidemia, lecz konfederacja barska, która umacniała się szczególnie na południowych terenach Polski.
W 1766 roku, w Kuźnicach, znajdujących się w południowej części Zakopanego, rozpoczęto budowę huty żelaza. Znacznie wcześniej huta działała w Dolinie Kościeliskiej. Od II połowy XVIII w. górnictwo i hutnictwo stało się dodatkowym źródłem dochodu dla mieszkańców, dotąd całkowicie uzależnionych od rolnictwa, prowadzonego na niesprzyjających terenach i w trudnej tatrzańskiej aurze. Inicjatorem budowy i pierwszym zarządcą huty, kierującym nią w imieniu władzy państwowej, był ostatni przedrozbiorowy starosta nowotarski, Franciszek Rychter. Po przejęciu dawnych ziem królewskich przez Austrię, pozostał dożywotnio dzierżawcą hut, nazywanych z niemiecka Hamrami. W 1773 roku Zakopane, wraz z całym Podhalem zostało włączone do tzw. kamery nowotarskiej, gdzie dawnym polskim majątkiem państwowym zarządzali austriaccy urzędnicy. Eksploatacja kopalń rudy w Tatrach i kuźnickiej huty, prowadzona przez Austriaków, doprowadziła w 1794 roku do buntu zatrudnionych w nich górali, którzy napadli na Kuźnice, rabując pieniądze i dokonując wielu zniszczeń. Wtedy też wprowadzono na Podhalu stan wojenny, w Kuźnicach pojawiło się nawet cesarskie wojsko. Napięcie zelżało z początkiem XIX wieku, gdy huta przeszła w prywatne ręce i zaczęła na znów dobrze prosperować.
W 1806 r. właścicielem huty został Jan Homolacs, pochodzący ze spolonizowanej, węgierskiej rodziny, przez lata osiadłej na Morawach. Niedługo potem rząd austriacki, postanowił sprywatyzować większość dóbr należących do tzw. kamery nowotarskiej. W 1824 roku Emanuel Homolacs kupił od Cesarstwa posiadłości na Podhalu oraz w Tatrach, stając się właścicielem dóbr, obejmujących nie tylko Zakopane, lecz także grunty w Tatrach i w wioskach Waksmund, Białka, Groń, Leśnica, Bukowina, Brzegi, Bystre, Maruszyna, Ostrowsko, Dębno, Gronków itd.
W połowie XIX w. pod rządami rodziny Homolacsów, zakopiańska huta stała się największym zakładem metalurgicznym w całej Galicji.
Równocześnie, stopniowo rozwijała się również północna część Zakopanego. Około 1800 r. powstała z fundacji Pawła Gąsienicy pierwsza kaplica przy późniejszej ul. Kościeliskiej. W 1845 roku, Klementyna i Edward Homolacsowie uzyskali zgodę cesarza na utworzenie samodzielnej parafii w Zakopanem. Wcześniej wschodnia część wsi należała do parafii w Poroninie, a zachodnia do Chochołowa. W 1847 r. wybudowano główną część drewnianego kościoła przy ul. Kościeliskiej, a 6 stycznia 1848 r. pierwszym proboszczem w Zakopanem został ksiądz Józef Stolarczyk, pochodzący z Wysokiej koło Jordanowa. Wtedy też proboszcz założył szkółkę parafialną, a około 1850 r. założył przy kościele pierwszy cmentarz, usytuowany w miejscu, gdzie już od blisko pół wieku chowano zmarłych. Dziś znany jest jako Stary Cmentarz na Pęksowym Brzyzku.
Od połowy XIX wieku, Zakopane nabierało coraz bardziej charakteru miejscowości letniskowej, do której przybywali liczni przedstawiciele arystokracji i inteligencji. Wraz z napływem ludności, rozpoczęto wydawać pierwsze książki, przewodniki traktujące o Tatrach i okolicznych terenach.
W 1867 roku, w Zakopanem utworzona została autonomiczna gmina, wybrano również pierwszego wójta, którym został Jan Gąsienica-Staszeczek, właściciel jednego z pierwszych hoteli zakopiańskich. W tym okresie w dobrach rodziny Uznańskich w Jaszczurówce otwarto publicznie dostępne kąpielisko, w którym wykorzystano tamtejsze źródła cieplicowe. Ok. 1870 roku powstała w Kuźnicach pierwsza poczta, a przy ul. Kościeliskiej sklep Samuela Riegelhaupta i karczma.
W 1873 przybył pod Tatry dr Tytus Chałubiński, lekarz z Warszawy, który wkrótce zaczął kierować w te rejony swoich pacjentów, uważając, że miejscowy klimat dobrze wpływa na leczenie m.in. gruźlicy. Z upływem lat dr Chałubiński zaangażował się również w inne dziedziny życia społecznego, stając się jedną z najbardziej rozpoznawalnych i charakterystycznych postaci Podhala.
W 1875 r. z inicjatywy Towarzystwa Tatrzańskiego powstała Szkoła Przemysłu Drzewnego, w 1881 – szkoła ludowa, w 1883 – szkoła koronkarska dla dziewcząt, której inicjatorką i sponsorką była największa polska aktorka i bywalczyni Zakopanego – Helena Modrzejewska. W 1882 r. w budynku Dworu Tatrzańskiego przy Krupówkach otwarto pierwszy ośrodek kultury, w którym odbywały się zabawy, koncerty, spotkania autorskie i spektakle teatralne. Mieściła się tam również pierwsza biblioteka i czytelnia.
Przybywanie na leczenie lub wypoczynek w Zakopanem ułatwiła otwarta w 1884 roku linia kolejowa z Krakowa, przez Suchą i Chabówkę, która znacznie skróciła czas trwania podróży w te oddalone od reszty świata rejony.
W roku 1889, w wyniku licytacji, właścicielem dóbr zakopiańskich został hr. Władysław Zamoyski. Po jego przybyciu powstała kolejna szkoła - Szkoła Pracy Domowej Kobiet, założona przez jego matkę. Placówka ta, znalazła swoją siedzibę w Kuźnicach. Sam hrabia aktywnie angażował się w rozwój Zakopanego, przeznaczając duże sumy pieniędzy na liczne inwestycje i sprawy społeczne.
Wraz ze stopniowym wzrostem popularności nowego, górskiego uzdrowiska i licznie przybywających tutaj pacjentów, ale także ludzi kultury i sztuki, powstawały kolejne instytucje i stowarzyszenia, m.in. Muzeum Tatrzańskie, w 1888. Po 1890 r. zamieszkał w Zakopanem Stanisław Witkiewicz, twórca słynnego "stylu zakopiańskiego", mającego swoje odzwierciedlenie w sztuce i architekturze. Pierwsza willa projektowana przez Witkiewicza, „Koliba”, stanęła przy ul. Kościeliskiej w 1893 roku.
Ważną datą w historii Zakopanego był rok 1901, kiedy to dotychczasowa wioska otrzymała status miasteczka, a honorowymi obywatelami zostali ww. Stanisław Witkiewicz i hrabia Zamoyski. W tym samym roku z inicjatywy ks. Kazimierza Kaszelewskiego postawiono krzyż na Giewoncie, jako upamiętnienie roku jubileuszowego, ogłoszonego przez Watykan.
W 1904 roku powstał Związek Górali, pierwszy tego typu związek o charakterze regionalnym, którego działalność kontynuuje dziś Związek Podhalan.
Przełom XIX i XX wieku był przede wszystkim początkiem narciarstwa w Tatrach. Pierwszą wycieczkę na nartach w Tatry odbyli w 1894 roku krakowianie, malarz Stanisław Barabasz i kupiec Jan Fischer. Osobą mającą największy wpływ na rozwój zarówno narciarstwa, jak i taternictwa, miał gen. Mariusz Zaruski, dzięki któremu powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. Jednym ze współtwórców TOPR-u był także kompozytor Mieczysław Karłowicz, który zginął tragicznie w lawinie pod Małym Kościelcem.
W grudniu 1910 r. według oficjalnego spisu w Zakopanem mieszkało 7928 osób. Wzrastała także stale liczba osób przyjeżdżających tu nie tylko latem, ale i zimą. Zimowe sezony, początkowo wykorzystywane jedynie przez leczących się gruźlików, z czasem zaczęły być zdominowane przez miłośników narciarstwa. Przed wybuchem I wojny światowej po raz pierwszy prasa nazwała Zakopane „zimową stolicą Polski”. W 1913 roku powstało zakopiańskie harcerstwo, założone przez twórcę polskiego skautingu Andrzeja Małkowskiego, który wtedy osiadł pod Giewontem na stałe i tu właśnie wziął ślub z Olgą Drahonowską.
5 VIII 1914 na front I wojny odeszła zakopiańska kompania strzelecka, którą włączono w skład I Brygady Legionów Piłsudskiego. Z biegiem czasu jednak zakopiańczycy w większości odwrócili się od Legionów i zaczęli popierać koncepcje polityczne narodowej demokracji. 13 X 1918 powstała pod przewodem Stefana Żeromskiego Organizacja Narodowa, która wypowiedziała posłuszeństwo Austrii. 31 X 1918 polscy oficerowie przejęli władzę, a Organizacja Narodowa przekształciła się w polską Radę Narodową z Żeromskim na czele i objęła władzę nad tzw. Rzeczpospolitą Zakopiańską. Po kilkunastu dniach, po ukształtowaniu się już w Małopolsce władz administracyjnych, rządy nad Zakopanem objęła Polska Komisja Likwidacyjna.
Już w II Rzeczpospolitej, spółka "Park Sportowy", powstała z inicjatywy Karola Stryjeńskiego, doprowadziła do zbudowania w 1925 roku skoczni narciarskiej na Wielkiej Krokwi. W latach 1925-27 działał w "Morskim Oku" na Krupówkach Teatr Formistyczny pod przewodnictwem Stanisława Ignacego Witkiewicza, znanego jako Witkacy. Coraz bardziej rozwijał się także sport. Nie tylko narciarstwo, ale również hokej, piłka nożna, czy automobilizm. W 1929 roku, dzięki staraniom Komitetu Imprez Sportowych powstały na Równi Krupowej dwa stadiony, na których rozgrywane były m.in. międzynarodowe zimowe zawody hippiczne.
Prawa miejskie zostały nadane Zakopanemu 18 października 1933 roku.
Największą inwestycją sportową stała się wybudowana w ciągu pół roku kolejka linowa na Kasprowy Wierch, uruchomiona 15 marca 1936. Druga kolej górska, powstała w 1938 roku na stoku Gubałówki.
Największymi imprezami w międzywojennym Zakopanem były narciarskie mistrzostwa świata FIS w 1929 i 1939.
1 września 1939 wojska niemieckie zajęły Zakopane. 7 listopada tego roku delegacja górali z Wacławem Krzeptowskim złożyła na Wawelu hołd niemieckiemu gubernatorowi Frankowi. W listopadzie 1939 roku w Zakopanem obradowała niemiecko-sowiecka komisja delimitacyjna, która ustaliła ostateczny kształt granicy między ZSRR a Generalną Gubernią –przypieczętowując tym samym czwarty rozbiór Polski. Od 1940 r. działał zakopiański obwód Związku Walki Zbrojnej. Równolegle rozwijała się koncepcja Goralenvolku – separatyzmu góralskiego, którego przywódcy współdziałali z okupantem. W 1943 r. utworzono placówkę informacyjną AK – pluton „Żuraw”, pod dowództwem Adama Palmricha. W tym okresie Zakopane stało się ważnym punktem przerzutowym na Węgry.
Pod koniec okupacji niemieckiej, 20 stycznia 1945 zginął z wyroku Polski Podziemnej Krzeptowski. Większości przywódców Goralenvolku udało się jednak zbiec. Niemcy opuścili Zakopane, a 29 stycznia 1945 Armia Czerwona bez walki zajęła miasto.
30 stycznia 1945 organizacje lewicowe zorganizowały sesję tzw. Miejskiej Rady Narodowej, której przewodniczącym został komunista, Marian Turski-Łęczycki. Polska Partia Robotnicza usunęła ze stanowiska dra Stanisława Totwena, burmistrza desygnowanego przez rząd w Londynie i objęła władzę.
Po wojnie miasto dość szybko odzyskało funkcję ośrodka leczniczego i wypoczynkowego. Reaktywowano zawody sportowe. Pierwszy po wojnie konkurs skoków odbył się już na początku 1946 r. (wygrał go Stanisław Marusarz uzyskując długość 55 i 60 metrów). W marcu i kwietniu tego roku rozegrano też pierwsze zawody memoriałowe, noszące imię zamordowanych w czasie okupacji zakopiańskich sportowców Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny.
Powstały w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej Fundusz Wczasów Pracowniczych w ciągu kilku lat przejął kontrolę nad większością dawnych prywatnych pensjonatów zakopiańskich. W 1962 roku odbyły się w Zakopanem kolejne mistrzostwa świata FIS. W tym samym roku, liczba gości przybyłych pod Tatry, po raz pierwszy przekroczyła milion osób. Od 1968 roku zaczął odbywać się popularny do dziś Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich.
Wcześniej, w 1957 r. reaktywowany został Związek Podhalan. Zakopane nadal przyciągało również licznych twórców, czerpiących inspiracje i siły z folkloru i otoczenia. Najwybitniejszymi postaciami w dziedzinie plastyki stali się Tadeusz Brzozowski i Władysław Hasior. Dawna Szkoła Przemysłu Drzewnego, jeszcze przed wojną przekształcona w szkołę średnią, po wojnie podzieliła się na Technikum Budowlane i Liceum Sztuk Plastycznych, które niebawem otrzymało imię swego dyrektora, wybitnego pedagoga i rzeźbiarza, Antoniego Kenara. Od 1946 roku działała Państwowa Szkoła Muzyczna (od 1979 roku im. Mieczysława Karłowicza). Rozwijało się także Muzeum Tatrzańskie, otwierając oddziały w różnych częściach Zakopanego i Podhala. Powstały muzea biograficzne – Kasprowicza (1950), Makuszyńskiego (1966), Szymanowskiego (1976). W 1977 r. zorganizowany został pierwszy festiwal Dni Muzyki Karola Szymanowskiego. W 1985 r. utworzono Teatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza, który wkrótce zyskał ogólnopolską sławę.
Z biegiem lat, Zakopane straciło na znaczeniu jako miejscowość uzdrowiskowa, stając się przede wszystkim ośrodkiem wypoczynkowym. W połowie lat siedemdziesiątych zlikwidowano większość sanatoriów. Wpływ na to miała przede wszystkim postępująca urbanizacja miasta i coraz większa liczba przybywających tutaj turystów.
Po upadku komunizmu, pierwszym naczelnikiem miasta mianowano 12 lutego 1990 roku, desygnowanego przez „Solidarność” Macieja Krokowskiego.
W 1997 roku, z okazji pielgrzymki do Polski, do Zakopanego przybył Jan Paweł II, spędzając wtedy w Tatrach cztery dni, od 4 do 7 czerwca. Odprawił wtedy m.in. mszę św. pod skocznią. Z okazji wizyty papieża ówczesne władze miasta zmieniły herb Zakopanego - emblematy wywodzące się z XIX-wiecznej pieczęci gminnej zastąpiono wizerunkiem krzyża na Giewoncie nad skrzyżowanymi kluczami św. Piotra z herbu watykańskiego.
Największą imprezą sportową ostatnich lat stały się zawody Pucharu Świata w skokach narciarskich. Odbywające się w Zakopanem od wielu lat, już w czasach Stanisława Marusarza, czy Stanisława Bobaka, największe zainteresowanie zaczęły wzbudzać od początku XXI wieku za sprawą sukcesów Adama Małysza.
Na przełomie XX i XXI wieku liczba gości przyjeżdżających do Zakopanego spadła. Przyczyną tego stanu rzeczy są m. in. coraz lepiej prosperujące wsie, znajdujące się dookoła Zakopanego, oferujące często np. lepszą bazę narciarską. Mimo to, Zakopane wciąż jest, według statystyk, najchętniej odwiedzanym kurortem w Polsce, czego zasługą jest niewątpliwie położenie w najbliższym sąsiedztwie Tatr.
Zakopane - Kuźnice
Współczesne Zakopane kształtowało się wokół niezależnych od siebie ośrodków. Dno rozległej, słonecznej kotliny zajęła osada pasterska, z biegiem lat przekształcająca się w rolniczo-hodowlaną wioskę; dolinę potoku Bystry - położony o milę dalej zakład przemysłowy z kształtująca się wokół niego infrastrukturą. O początkowej niezależności tych dwóch miejsc świadczy widoczny do dziś układ komunikacyjny; droga prowadząca od Szaflar i Nowego Targu - wcześniej zapewne pasterski szlak - za Poroninem, gdzieś w rejonie Ustupu opuszczała dolinę potoku i wzgórzami podążała wprost ku przemysłowym Kuźnicom.
Do Zakopanego docierano bądź szlakiem biegnącym dalej wzdłuż Zakopianki, bądź wierchową drogą przez Ząb. Kuźnice z innym tatrzańskim ośrodkiem przemysłowym - Starymi Kościeliskami - łączyła biegnąca u stóp Tatr i omijająca Zakopane "droga żelazna" - dziś pod Reglami. Między Zakopanem i Kuźnicami bez wątpienia biegły jakieś ścieżki, ale dopiero w latach 20. XIX wieku pojawiła się potrzeba połączenia tych dwóch miejsc drogą wozową.
Przemiany dziejowe przewartościowały znaczenie obu miejsc. Ośrodek zakopiański rozrósł się i uzyskał prawa miejskie, kuźnicki upadł i stał się odległą, peryferyjną dzielnicą Zakopanego. Dziś wydaje się zapomniany i zaniedbany. Ale to tam właśnie znajduje się prawdziwa zakopiańska "starówka" z zabytkami. To właśnie Kuźnice Homolacsów i Zamoyskich były podwalinami rozwoju kulturalnego i społecznego Zakopanego
"Nie znając się na urządzeniu machin, nie mogę opisywać szczegółowo tamtejszych fabryk, które należą do znakomitszych w naszym kraju i których wyroby są wysoko cenione" - wyznawała w 1858 roku swoim czytelnikom, doświadczona kilkukrotnym pobytem w Tatrach, Maria Steczkowska w swych Obrazkach. I rzeczywiście. Mimo, że zakopiańskie Kuźnice - Huty Hamerskie - jak je wcześniej nazywano, właśnie przemysłem słynęły, to jednocześnie były miejscem udzielającym gościny i centrum towarzyskim ówczesnego podnóża Tatr. Zwróciła więc Steczkowska uwagę na to, co ją - kobietę i podróżniczkę - najbardziej zajmowało: "Prócz licznych zabudowań fabrycznych stoi tutaj dwór właściciela z niewielkim ogrodem, w którym pięknie bije fontanna, kilkanaście domków służących za mieszkanie urzędnikom górniczym, porządny dom zajezdny."
Nie odwiedzić Kuźnic nie było można. Zanim nastały lata świetności, uczynił to u schyłki XVIII wieku Hacquet i kilka lat później Staszic. Następnie, gdy w latach 30. XIX wieku stanął dwór i karczma, Kuźnice gościły znamienite postaci ówczesnej kultury i polityki. Ale też zwykłych śmiertelników. Na przykład dla kuracjuszy Szczawnicy, znanego i cenionego kurortu, były wraz z Morskim Okiem i i Doliną Kościeliską celem specjalnie urządzanych wycieczek. Gospodarze chętnie oprowadzali wycieczkowiczów po fabryce, w której można było nabyć jakąś wyrabianą tu pamiątkę. Tak uczyniła niemal dwadzieścia lat przed Steczkowską Łucja z Giedroyciów Rautenstrauchowa: "... po obiedzie poszliśmy razem oglądać żelazną fabrykę pana Homulacza, dziedzica całej tej cudnej części Galicyi. Każdy z nas, dla pamiątki, nabył jakąś drobnostkę. Moja żelazna charciczka, dotąd na papierach biórka mego spoczywa, przyciska moje wprawdzie nie górnolotne, lecz czasem może za dziwaczne marzenia". owe nie górnolotne marzenia to między innymi Miasta, góry i doliny, powieść w kilku niewielkich tomikach, wydane w 1844 roku w Poznaniu, skąd zaczerpnięto ten cytat.
Zakopane i owszem, zauważano - wszak jego położona u stóp Gubałówki kotlina była "zasłana kwiecistym łąk kobiercem i zielonemi pól smugami" a i kościół "schludny i starannie utrzymany" już stał - ale główną atrakcją była mroczna dolina "wśród ciemnych lasów świerkowych", gdzie potok "szumem swoim łagodzi ogłuszające łomotanie młotów, warczenie kół, brzęk szyn i blach żelaznych".
Podobnych wypisów z dziewiętnastowiecznej literatury i relacji prasowych znalazłoby się zapewne więcej. Wszystkie one wskazują na powolne kształtowanie się nowej funkcji Kuźnic, swoistej bramy prowadzącej w Tatry, mającej poza fabryką i własne atrakcje przyrodnicze, choćby "źródło Białego Dunajca", którego woda "kipi z takim pędem i hukiem, że w bliskości wiatr się czuć daje, a o kilka kroków zrozumieć się niepodobna", lub polanę Kalatówki, gdzie "kilka szałasów rozrzuconych po niej dodaje malowniczego wdzięku", ale przede wszystkim otwierającej drogę w głąb Tatr: na Giewont, Halę Gąsienicową, Czerwone Wierchy.
Zakopane Rondo Kuźnice
Długość 5,4 km i powierzchnia ok. 5,7 km². Jest najmniejszą z walnych dolin tatrzańskich i jedyną, która w całości została wyżłobiona w skałach osadowych. Dolina opiera się o główną grań Czerwonych Wierchów. Ze wschodu zamknięta jest reglami Łysanek (1445 m n.p.m.) oraz masywem Małego Giewontu (1728 m n.p.m.) i Siodłowej Turni (1647 m n.p.m.) Od strony zachodniej ograniczona jest Skoruśniakiem.
Dolna, północna część doliny nie została przekształcona przez lodowiec i ma postać głębokiego wciosu o przekroju V-kształtnym. Jej dnem spływa Małołącki Potok. Część środkowa i górna zaś charakteryzują się profilem U-kształtnym, właściwym dla dolin polodowcowych. Ma dobrze wykształcony trzypiętrowy system kotłów lodowcowych. Najwyższe piętra tych kotłów to Wyżnia Świstówka Małołącka i Niżnia Świstówka Małołącka pomiędzy ścianami Wielkiej Turni i Mnichowych Turni nazywanych Dziadkiem i Babką). W środkowej i górnej części doliny brak spływu powierzchniowego, co powoduje, że panuje tutaj cisza. W rejonie górnego zamknięcia doliny znajduje się najgłębsza i najdłuższa jaskinia Polski – Jaskinia Wielka Śnieżna.
Centralną częścią Doliny Małej Łąki jest Wielka Polana Małołącka, przez którą przebiegają szlaki turystyczne. Wielka, świetlista polana, zamknięta od południa łańcuchem gór, z imponującym urwiskiem Wielkiej Turni, jest zwykle miejscem dłuższego postoju turystów. Powstała ona na miejscu istniejącego tu niegdyś jeziora polodowcowego, które wypełniło zagłębienie spowodowane przez morenę czołową. Jezioro z czasem zostało zasypane przez stożki napływowe. Miąższość osadów dennych jest oceniana na 65 m. Północną część doliny pokrywają lasy dolnoreglowe, środkowa część jest porośnięta świerkami oraz łąkami – jest to roślinność regla górnego. Południowa część doliny porośnięta jest przeważnie kosodrzewiną. W dolinie znajduje się najliczniejsze w polskich Tatrach stanowisko bardzo u nas rzadkiego gatunku rośliny górskiej – zarzyczki górskiej.
Dawniej dolina była jednym z terenów pasterskich w Tatrach, wchodziła w skład Hali Mała Łąka. Gleba jest tutaj żyzna, jak na warunki tatrzańskie, a trawa bujna. Stały na niej niegdyś szałasy. Po zniesieniu wypasu następuje stopniowe zarastanie kosodrzewiną i lasem wielu bezleśnych przedtem obszarów doliny. Jeszcze tylko Wielka Polana zachowuje swój bezleśny charakter, ale i ona zmniejsza stopniowo swoją powierzchnię, opanowywana przez świerki posuwające się od krawędzi lasu.
Zakopane Krupówki
Gdy wchodzi się na Krzyżne (2112 m) po raz pierwszy, dobrze jest to zrobić od strony Doliny Gąsienicowej, ponieważ po osiągnięciu przełęczy zaskakuje niesamowity widok wschodniej części Tatr i Doliny Pięciu Stawów. Przy podejściu od drugiej strony nie ma już tego elementu zaskoczenia. Rozpocząłem więc swoją wycieczkę w Kuźnicach. Na początek doszedłem szlakiem przez Boczań do Murowańca. Następnie kawałek w dół drogą dojazdową do schroniska, aż wreszcie skręciłem w prawo na żółty szlak. Po przekroczeniu Czarnego Potoku chwilę szedłem Lasem Gąsienicowym, a później ścieżką wśród kosodrzewiny skąd mogłem zobaczyć Kościelec. Następnie czekało mnie podejście zboczem Żółtej Turni, przekroczenie wodospadu na Żółtym Potoku i po wejściu na Zadni Upłaz rozpostarła się przede mną panorama Doliny Pańszczycy i Orlej Perci. Teraz zszedłem do Czerwonego Stawu i po obejściu go i przejściu obok Wielkiej Kopki doszedłem pod Przełęcz Krzyżne. Samo podejście nie jest trudne ( z wyjątkiem przejścia przez skałę przyklejoną do zbocza Wksmundzkiego Wierchu, gdzie trzeba trochę się powspinać przy użyciu rąk i uważać, aby nie zmylić szlaku ). Jest jednak bardzo męczące. Po wejściu na górę wszystko rekompensuje wspaniały widok. Przełęcz Krzyżne to świetny punkt widokowy oraz dobre miejsce na zjedzenie śniadania i na odpoczynek po męczącym podejściu. W prawo prowadzi szlak na Orlą Perć ja zaś żółtym szlakiem zszedłem do Doliny Pięciu Stawów. Z początku zejście jest bardzo strome, potem idzie się jednak już bardziej komfortowo. Szlak kończy się w dolinie niedaleko Siklawy. Po chwili odpoczynku przy schronisku w Dolinie Pięciu Stawów ruszyłem szlakiem przy wodospadzie w dół Doliny Roztoki. Sam szlak jest dosyć wygodny, choć są miejsca gdzie jest trochę ślisko ze względu na płynące nim strumyczki. Po nie długiej wędrówce Doliną Roztoki doszedłem w końcu do Wodogrzmotów Mickiewicza i dalej asfaltową drogą z Morskiego Oka do Palenicy Białczańskiej. Tu zostało mi tylko znalezienia busa, który jedzie drogą koło Nosala, ponieważ tam miałem kwaterę (busy jeżdżą także przez Bukowinę Tatrzańską). I za opłatą w wysokości 5 zł. znalazłem się znowu w Zakopanym.
Wyprawa na Krzyżne jest długa i męcząca ale naprawdę warto ją odbyć. Niesamowite widoki zrekompensują na pewno trudy wycieczki.
Nosal
Wycieczkę na Świnicę rozpocząłem w Kuźnicach. Do Doliny Gąsienicowej doszedłem przez Boczań. Po drodze (Skupniów Upłaz) niezły widok na Podhale spowite porannymi mgłami. Natomiast po wejściu na Przełęcz miedzy Kopami otworzyła się przede mną panorama Orlej Perci. W porannym słońcu widok jest naprawdę super. Teraz krótkie zejście i znalazłem się przy schronisku. Po chwili odpoczynku przy Murowańcu ruszyłem niebieskim szlakiem w stronę Czarnego Stawu Gąsienicowego. Po obejściu Czarnego Stawu czekało mnie podejście na Zawrat. Odcinek do Zmarzłego Stawu jest łatwy - do pokonania tylko mała rynienka. Kawałek dalej odchodzą szlaki na Kozią Przełęcz, Zadni Granat i Żleb Kulczyńskiego. Ja zaś nadal niebieskim szlakiem doszedłem do Zmarzłego Stawu. Od stawu fragment łatwego podejścia i po chwili doszedłem do pierwszych łańcuchów (w tym miejscu zwykle zatory). Założyłem rękawiczki i ruszyłem dalej. Łańcuchów jest kilka ale ten odcinek nie jest specjalnie trudny. Nie ma też wielkich przepaści. Przed samą przełęczą łańcuchy się kończą i dalej wchodzi się już łatwą ścieżką. Z Zawratu jest ładny widok na Dolinę Pięciu Stawów i Tatry Wysokie m.in. Rysy, Wysoką i Gerlach. Po chwili spędzonej na przełęczy ruszyłem czerwonym szlakiem w stronę Świnicy. Najpierw szlak obniża się trochę a następnie zboczami Niebieskiej i Gąsienicowej Turni pnie się w górę pod szczyt Świnicy (miejscami łańcuchy ale niezbyt trudne). Pod samym wierzchołkiem szlak się rozgałęzia. Można wejść na górę lub ominąć szczyt i iść dalej w stronę Świnickiej Przełęczy. Przed łańcuchem prowadzącym na wierzchołek tworzą się zwykle zatory. Ale to już ostatnia trudność i po chwili osiągnąłem szczyt Świnicy. Na górze przeważnie dużo ludzi. Widok praktycznie na wszystkie strony: Tatry Wysokie, Zachodnie, Zakopane. Zejście przy pomocy tego samego łańcucha co wejście. Dalej trzeba zwrócić uwagę żeby wejść na właściwy szlak by nie wrócić przypadkiem na Zawrat i można schodzić na Świnicką Przełęcz (zejście miejscami przy pomocy łańcuchów ale bez większych trudności). Z przełęczy ruszyłem czarnym szlakiem do Doliny Gąsienicowej (wejście z przełęczy na czarny szlak jest słabo oznakowane, namalowany znak na skale jest od strony Świnicy niewidoczny). Sam szlak jest miejscami zniszczony oraz ze względu na płynące nim strumyczki śliski. W dół widok na Czerwone Stawki. Szlak dalej prowadzi obok Zielonego Stawu. i dołącza do szlaku żółtego prowadzącego do Murowańca. Poszedłem kawałek tą drogą i przy rozwidleniu skręciłem w lewo na ścieżkę omijającą schronisko. Ścieżka ta prowadzi obok Betlejemki i kawałek dalej dołącza do szlaku na Przełęcz między Kopami. Teraz tylko zejście przez Dolinę Jaworzynkę i znalazłem się znowu w Kuźnicach.
Wycieczka przez Zawrat na Świnicę jest bardzo interesująca. Po drodze można podziwiać wspaniałe widoki. Jest może trochę męcząca, zwłaszcza przy podejściu na Zawrat ale mijane po drodze fragmenty z łańcuchami nie okazały się specjalnie trudne. Trasa warta polecenia.
Kasprowy Wierch przez Boczań i Halę Gąsienicową
Początek wycieczki na parkingu przed Trzema Studniczkami. Z parkingu ruszamy kawałek w dół, by za mostkiem skręcić w prawo na zielony szlak prowadzący w górę po małych schodkach z kamieni i korzeni. Szlak prowadzi lasem i za chwilę zamienia się w szeroką drogę, by po chwili znowu odbić w prawo, na wąską ścieżkę, która wije się dość mozolnymi zakosami w górę. Po drodze mijamy dróżkę prowadzącą do zrekonstruowanego bunkra partyzanckiego. Powoli wraz z wysokością las zaczyna się przerzedzać, by za jakiś czas zamienić się już zupełnie w gęstą kosówkę. Teraz już wśród kosówki szlak nadal pnie się w górę dużymi zakosami. Gdy kosówki się kończą dochodzimy już do zboczy Krywania. Skalno-trawiastą już w tej chwili ścieżką trawersujemy zbocze i przekraczamy Wielki Żleb Krywański. Teraz tylko małe podejście po skałach i dochodzimy do miejsca gdzie nasza droga łączy się z niebieskim szlakiem. Następnie już za niebieskimi znakami idziemy w górę po kamiennych schodach w kierunku Małego Krywania. Jest już troszeczkę trudniej, bo miejscami trzeba sobie pomagać rękami. Po wejściu na grań otwiera nam się piękny widok na Tatry Wysokie. Teraz zostaje nam już tylko obniżenie się kawałek na Daxnerovo sedlo i wejście na sam szczyt Krywania skalną, obsypująca się miejscami ścieżką. Szlak prowadzi granią lub po jej lewej stronie. Pod koniec jest kilka fragmentów gdzie trzeba sobie trochę pomóc rekami. Nie jest jednak specjalnie trudno i ekspozycji w tym miejscu też nie ma. Końcowy odcinek wprowadzający na szczyt to już kamienna ścieżka. Na wierzchołku stoi dwuramienny krzyż. Miejsca wkoło jest sporo więc warto się tam na chwilę zatrzymać. Zwłaszcza, że widoki są bardzo ciekawe. Czy w stronę zachodnią. Na Tatry Wysokie. Czy w kierunku Orlej Perci.
Zejście tą samą drogą do parkingu przy Trzech Studniczkach. Można dla odmiany wybrać także zejście niebieskim szlakiem do Jamskiego Stawu i dalej Magistralą do Trzech Studniczek.
Wycieczka na Krywań jest warta polecenia przede wszystkim ze względu na piękne widoki ze szczytu. Trudności na szlaku nie ma dużych. Jest tylko kilka miejsc gdzie trzeba sobie pomóc rękami. Jako, że Krywań to narodowa góra Słowaków nie należy się tam wybierać w okolicach 15 sierpnia. Odbywa się wtedy Národný výstup na Kriváň i tłok na szlaku jest wtedy pewny.
Widok na Tatry z Antałówki
Początek wycieczki na Rysy w Palenicy Białczańskiej. Następnie czekała mnie prawie 2 godzinna wędrówka asfaltową drogą do schroniska przy Morskim Oku. Po minięciu pierwszego zakrętu wyłania się widok na Dolinę Białej Wody i Gerlach. Dalej droga niezbyt ciekawa. Chociaż gdy wszedłem na kamienny skrót przecinający kilka asfaltowych zakrętów mogłem zobaczyć z bliska wcinającą liście sarnę. Dopiero od Włosienicy otwiera się ładny widok na Mnicha, Mięguszowieckie Szczyty i Rysy. Teraz jeszcze kawałek i znalazłem się przy schronisku nad Morskim Okiem. Zszedłem na dół do stawu i ruszyłem czerwonym szlakiem do Czarnego Stawu pod Rysami. Kilkunasto minutowe podejście i znalazłem się nad Czarnym Stawem. Czekała mnie teraz prawie 3 godzinna wspinaczka na Rysy (różnica wysokości ok. 900 m). Po ominięciu stawu zaczęło się podejście. Z lewej strony zlodowaciały śnieg w którym utworzyła się pieczara (lepiej tam nie wchodzić ponieważ kiedyś zwaliła się kilku turystom na głowę). Dalej szlak prowadzi pod Bulę pod Rysami. Gdy tam doszedłem otworzył się przede mną widok na Morskie Oko i Czarny Staw. Następnie Kocioł pod Rysami i dalej to już tylko wspinaczka grzędą z dużą ilością łańcuchów (niezbyt trudne). Po prawej stronie wspinaczce towarzyszy żleb wypełniony śniegiem - rysa. Przed samym wierzchołkiem trochę trudny fragment ubezpieczony łańcuchem ( w dole żleb - rysa i naprawdę duża przepaść). Po pokonaniu tej kilkumetrowej półki przechodzi się na wschodnią stronę grani. Tutaj też jest spora przepaść a miejsce to jest ubezpieczone klamrą i łańcuchem. W tych miejscach trzeba naprawdę uważać. Dalej jeszcze trochę łańcuchów i już sam szczyt. Z wierzchołka wspaniały widok na trzy doliny: Mięguszowiecką, Rybiego Potoku i Białej Wody oraz na najwyższe szczyty Tatr ( Gerlach, Wysoka, Lodowy Szczyt ), a także na Tatry Zachodnie. Rysy w zasadzie podzielone są na trzy wierzchołki. Przez ten niższy o wysokości 2499 m przechodzi granica państwowa. Drugi o wysokości 2503 m oraz trzeci, najniższy znajdują się już w całości po stronie słowackiej. Ja na Rysach byłem około godziny 13. Choć dzień zapowiadał się słoneczny wierzchołek pokrywały chmury. Niestety widoków miałem nie wiele. A jeszcze godzinę wcześniej nie było chmur. Wycieczkę z Palenicy Białczańskiej zacząłem o godzinie 8 rano. Jak się okazało niestety trochę za późno. Dojazd z Zakopanego i dojście do Morskiego Oka zajęło mi za dużo czasu. Najlepiej chyba jednak wycieczkę na Rysy poprzedzić noclegiem w schronisku. Na szczycie oczywiście było dużo ludzi. Zejście tą samą drogą, chyba, że ktoś chce zejść na stronę słowacką. Znowu niebezpieczny trawersik nad przepaścią i dalej schodzenie przy pomocy łańcuchów. Od Kotła pod Rysami zejście już w miarę wygodnym szlakiem. Pozostało mi więc już tylko dojście do Czarnego Stawu, następnie Morskiego Oka i dalej asfaltową drogą do Palenicy Białczańskiej.
Wycieczkę na Rysy polecam tylko w pogodne dni. Należy wyruszyć wcześnie rano ponieważ po południu zwiększa się zachmurzenie i ze szczytu niewiele się zobaczy. Jest to trasa raczej dla ludzi mających dobra kondycję, umiejących posługiwać się łańcuchami i nie wrażliwych na przepaście. Samo wspinanie przy pomocy łańcuchów nie jest specjalnie trudne, ale prawie kilometrowe podejście jest naprawdę męczące. Widoki są super, oczywiście pod warunkiem, że nie ma chmur.
Dolina Olczyska
Dolina Olczyska - tatrzańska dolina odchodząca od szczytu Kopy Magury (1704 n.p.m.), mająca wylot w Jaszczurówce.
Od Doliny Bystrej z zachodu oddziela ją Nosal, od południa od Doliny Suchej Wody Gąsienicowej Królowy Grzbiet, od wschodu odchodząca od niego wypukłość ciągnąca się do Przysłopu Olczyskiego, a dalej Wielki i Mały Kopieniec. W górnej, południowej części grzbiet Suchego Wierchu dzieli ją na dwie odnogi:
- zachodnią podchodzącą pod Wielką Kopę Królową
- wschodnią, która pod Królowym Grzbietem zakręca w południowo-zachodnim kierunku i przez Królową Rówień dochodzi do Kopy Magury
Dość wąski, zalesiony wylot doliny znajduje się w pobliżu Jaszczurówki na wysokości ok. 900 m n.p.m. W lewej, dolnej części doliny na zboczach Nosala znajduje się pas skał zwany Piórem.
Nazwa doliny wywodzi się od Olczy – przysiółka Zakopanego. Dolina zajmuje powierzchnię około 4,5 km². Zbudowana jest ze skał osadowych (wapienie i dolomity), występujące na niej gdzieniegdzie granitowe bloki skalne zostały przerzucone z pomocą lodowca z sąsiedniej Doliny Suchej Wody. Wapienne podłoże powoduje, że większa część doliny jest sucha – woda płynie podziemnymi przepływami nie mogąc się przebić przez nieprzepuszczalne wody warstwy skalne. Wypływa dopiero w dużej ilości w Wywierzysku Olczyskim, którym wypływają m.in. wody ginące pod ziemią w Dolinie Pańszczycy. Jest to największe wywierzysko w polskich Tatrach. Wypływająca z niego woda zasila Potok Olczyski z ujęciem wody dla Zakopanego. TPN zgodził się na pobranie części wód potoku, ujęcie to ma charakter awaryjny i rzadko jest wykorzystywane. Wzdłuż potoku i w spadających do niego żlebach rośnie olcha szara, a wiosną zakwita knieć błotna górska. Na zboczach Małego Kopieńca znajduje się jedno z największych w Tatrach skupisk sosny zwyczajnej (drzewo bardzo rzadkie w Tatrach). Oprócz tego stwierdzono tutaj występowanie takich rzadkich w Polsce roślin, jak tojad Kotuli . Dawniej (ok. 1840), obficie występowały w Dolinie Olczyskiej lasy bukowe, obecnie dominują jak w całych Tatrach lasy świerkowe.
Dolina była wypasana, wchodziła w skład dwóch hal: Hali Olczysko i Hali Królowej. W dolinie znajdują się trzy polany: Polana Królowa (pod Królowym Grzbietem), Polana Olczyska (w środkowej części) i Polana Brylówka (pod Nosalem). Na Polanie Olczyskiej zachowały się zabytkowe szałasy.
Dawniej u wylotu doliny w Jaszczurówce istniał niewielki basen, dzięki naturalnym cieplicom o temperaturze ok. 20,5 °C, odkrytym w 1839 r. Pierwszy basen wybudował w Jaszczurówce w latach 1861–62 Adam Uznański, kolejne dwa powstały do 1891 r. W 1883 r. korzystał z nich Henryk Sienkiewicz. Temperatura cieplic spadła do ok. 18,5 °C w 1957 r. po działaniach wiertniczych, które doprowadziły do połączenia źródeł termalnych z wodami Potoku Olczyskiego. Dziś kąpieliska są zamknięte, a ich tereny zostały wykupione od miasta przez Tatrzański Park Narodowy, który utworzył na ich terenie ośrodek edukacyjny.
11 sierpnia 1994 w Dolinie Olczyskiej rozbił się helikopter z ratownikami TOPR, w wyniku czego zginęły 4 osoby.
Szlaki turystyczne
Zielony dnem doliny, wzdłuż Olczyskiego Potoku, przez Olczysko na Wielki Kopieniec i dalej do Toporowej Cyrhli.
-
- Czas przejścia z Jaszczurówki na Olczysko: 40 min, ↓ 35 min
- Czas przejścia z Olczyska na Kopieniec: 1 h, ↓ 45 min
- żółty z Olczyska na Nosalową Przełęcz. Czas przejścia: 30 min, ↓ 25 min
Historia Zakopanego
Historia Zakopanego rozpoczęła się w końcu XVI wieku, gdy król Stefan Batory wydał prawdopodobnie przywilej osadniczy, na mocy którego powstała osada. Przywilej ten nie zachował się jednak do dnia dzisiejszego, stąd nie ma pewności co jego autentyczności (choć Michał Korybut Wiśniowiecki zatwierdził go w roku 1670). W tym okresie powstały dwa najstarsze centra osadnicze Zakopanego – w okolicach Ustupu i Olczy oraz w widłach Cichej Wody i Potoku Młyniska.
.
Miejscowa ludność góralska, która osiadła na tych terenach wywodziła się w większości z północnych stron Małopolski. W 1234 r. powstała tu za sprawą zakonu cystersów pierwsza parafia dla obszaru między Gorcami a Tatrami, znajdująca się w Ludźmierzu. Duży wpływ na ukształtowanie się miejscowej kultury miały wędrówki wołoskie z XIV i XV wieku. Pod Tatry dotarła bowiem kultura i gospodarka wołoska, w której największe znaczenie miało sezonowe pasterstwo. Wielowiekowe sąsiedztwo z narodami słowackim i węgierskim wpłynęło także na ukształtowanie się polskiej góralszczyzny, w której połączone zostały liczne elementy, zarówno polskie jak i napływowe.
Pierwsze, potwierdzone dokumenty, w których znajduje się nazwa "Zakopane" pochodzą z początku XVII wieku. Nazwa miejscowości pojawiła się po raz pierwszy w kronice parafii czarnodunajeckiej w 1605 roku, później również w dokumencie sądowym rodziny Rubzdelów z 1616 roku i w przywileju cerklowym dla Jędrzeja Jarząbka z 1630.
Nieco ponad rok przed pierwszym rozbiorem Polski, w 1770 r. Austria przesunęła polskie granice, przejmując tym samym starostwo nowotarskie wraz z Zakopanem, a także ziemię sądecką i czorsztyńską, pod pozorem utworzenia kordonu sanitarnego. Przypuszczalnie, prawdziwe zagrożenie dla Cesarstwa stanowiła wtedy nie epidemia, lecz konfederacja barska, która umacniała się szczególnie na południowych terenach Polski.
W 1766 roku, w Kuźnicach, znajdujących się w południowej części Zakopanego, rozpoczęto budowę huty żelaza. Znacznie wcześniej huta działała w Dolinie Kościeliskiej. Od II połowy XVIII w. górnictwo i hutnictwo stało się dodatkowym źródłem dochodu dla mieszkańców, dotąd całkowicie uzależnionych od rolnictwa, prowadzonego na niesprzyjających terenach i w trudnej tatrzańskiej aurze. Inicjatorem budowy i pierwszym zarządcą huty, kierującym nią w imieniu władzy państwowej, był ostatni przedrozbiorowy starosta nowotarski, Franciszek Rychter. Po przejęciu dawnych ziem królewskich przez Austrię, pozostał dożywotnio dzierżawcą hut, nazywanych z niemiecka Hamrami. W 1773 roku Zakopane, wraz z całym Podhalem zostało włączone do tzw. kamery nowotarskiej, gdzie dawnym polskim majątkiem państwowym zarządzali austriaccy urzędnicy. Eksploatacja kopalń rudy w Tatrach i kuźnickiej huty, prowadzona przez Austriaków, doprowadziła w 1794 roku do buntu zatrudnionych w nich górali, którzy napadli na Kuźnice, rabując pieniądze i dokonując wielu zniszczeń. Wtedy też wprowadzono na Podhalu stan wojenny, w Kuźnicach pojawiło się nawet cesarskie wojsko. Napięcie zelżało z początkiem XIX wieku, gdy huta przeszła w prywatne ręce i zaczęła na znów dobrze prosperować.
W 1806 r. właścicielem huty został Jan Homolacs, pochodzący ze spolonizowanej, węgierskiej rodziny, przez lata osiadłej na Morawach. Niedługo potem rząd austriacki, postanowił sprywatyzować większość dóbr należących do tzw. kamery nowotarskiej. W 1824 roku Emanuel Homolacs kupił od Cesarstwa posiadłości na Podhalu oraz w Tatrach, stając się właścicielem dóbr, obejmujących nie tylko Zakopane, lecz także grunty w Tatrach i w wioskach Waksmund, Białka, Groń, Leśnica, Bukowina, Brzegi, Bystre, Maruszyna, Ostrowsko, Dębno, Gronków itd.
W połowie XIX w. pod rządami rodziny Homolacsów, zakopiańska huta stała się największym zakładem metalurgicznym w całej Galicji.
Równocześnie, stopniowo rozwijała się również północna część Zakopanego. Około 1800 r. powstała z fundacji Pawła Gąsienicy pierwsza kaplica przy późniejszej ul. Kościeliskiej. W 1845 roku, Klementyna i Edward Homolacsowie uzyskali zgodę cesarza na utworzenie samodzielnej parafii w Zakopanem. Wcześniej wschodnia część wsi należała do parafii w Poroninie, a zachodnia do Chochołowa. W 1847 r. wybudowano główną część drewnianego kościoła przy ul. Kościeliskiej, a 6 stycznia 1848 r. pierwszym proboszczem w Zakopanem został ksiądz Józef Stolarczyk, pochodzący z Wysokiej koło Jordanowa. Wtedy też proboszcz założył szkółkę parafialną, a około 1850 r. założył przy kościele pierwszy cmentarz, usytuowany w miejscu, gdzie już od blisko pół wieku chowano zmarłych. Dziś znany jest jako Stary Cmentarz na Pęksowym Brzyzku.
Od połowy XIX wieku, Zakopane nabierało coraz bardziej charakteru miejscowości letniskowej, do której przybywali liczni przedstawiciele arystokracji i inteligencji. Wraz z napływem ludności, rozpoczęto wydawać pierwsze książki, przewodniki traktujące o Tatrach i okolicznych terenach.
W 1867 roku, w Zakopanem utworzona została autonomiczna gmina, wybrano również pierwszego wójta, którym został Jan Gąsienica-Staszeczek, właściciel jednego z pierwszych hoteli zakopiańskich. W tym okresie w dobrach rodziny Uznańskich w Jaszczurówce otwarto publicznie dostępne kąpielisko, w którym wykorzystano tamtejsze źródła cieplicowe. Ok. 1870 roku powstała w Kuźnicach pierwsza poczta, a przy ul. Kościeliskiej sklep Samuela Riegelhaupta i karczma.
W 1873 przybył pod Tatry dr Tytus Chałubiński, lekarz z Warszawy, który wkrótce zaczął kierować w te rejony swoich pacjentów, uważając, że miejscowy klimat dobrze wpływa na leczenie m.in. gruźlicy. Z upływem lat dr Chałubiński zaangażował się również w inne dziedziny życia społecznego, stając się jedną z najbardziej rozpoznawalnych i charakterystycznych postaci Podhala.
W 1875 r. z inicjatywy Towarzystwa Tatrzańskiego powstała Szkoła Przemysłu Drzewnego, w 1881 – szkoła ludowa, w 1883 – szkoła koronkarska dla dziewcząt, której inicjatorką i sponsorką była największa polska aktorka i bywalczyni Zakopanego – Helena Modrzejewska. W 1882 r. w budynku Dworu Tatrzańskiego przy Krupówkach otwarto pierwszy ośrodek kultury, w którym odbywały się zabawy, koncerty, spotkania autorskie i spektakle teatralne. Mieściła się tam również pierwsza biblioteka i czytelnia.
Przybywanie na leczenie lub wypoczynek w Zakopanem ułatwiła otwarta w 1884 roku linia kolejowa z Krakowa, przez Suchą i Chabówkę, która znacznie skróciła czas trwania podróży w te oddalone od reszty świata rejony.
W roku 1889, w wyniku licytacji, właścicielem dóbr zakopiańskich został hr. Władysław Zamoyski. Po jego przybyciu powstała kolejna szkoła - Szkoła Pracy Domowej Kobiet, założona przez jego matkę. Placówka ta, znalazła swoją siedzibę w Kuźnicach. Sam hrabia aktywnie angażował się w rozwój Zakopanego, przeznaczając duże sumy pieniędzy na liczne inwestycje i sprawy społeczne.
Wraz ze stopniowym wzrostem popularności nowego, górskiego uzdrowiska i licznie przybywających tutaj pacjentów, ale także ludzi kultury i sztuki, powstawały kolejne instytucje i stowarzyszenia, m.in. Muzeum Tatrzańskie, w 1888. Po 1890 r. zamieszkał w Zakopanem Stanisław Witkiewicz, twórca słynnego "stylu zakopiańskiego", mającego swoje odzwierciedlenie w sztuce i architekturze. Pierwsza willa projektowana przez Witkiewicza, „Koliba”, stanęła przy ul. Kościeliskiej w 1893 roku.
Ważną datą w historii Zakopanego był rok 1901, kiedy to dotychczasowa wioska otrzymała status miasteczka, a honorowymi obywatelami zostali ww. Stanisław Witkiewicz i hrabia Zamoyski. W tym samym roku z inicjatywy ks. Kazimierza Kaszelewskiego postawiono krzyż na Giewoncie, jako upamiętnienie roku jubileuszowego, ogłoszonego przez Watykan.
W 1904 roku powstał Związek Górali, pierwszy tego typu związek o charakterze regionalnym, którego działalność kontynuuje dziś Związek Podhalan.
Przełom XIX i XX wieku był przede wszystkim początkiem narciarstwa w Tatrach. Pierwszą wycieczkę na nartach w Tatry odbyli w 1894 roku krakowianie, malarz Stanisław Barabasz i kupiec Jan Fischer. Osobą mającą największy wpływ na rozwój zarówno narciarstwa, jak i taternictwa, miał gen. Mariusz Zaruski, dzięki któremu powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. Jednym ze współtwórców TOPR-u był także kompozytor Mieczysław Karłowicz, który zginął tragicznie w lawinie pod Małym Kościelcem.
W grudniu 1910 r. według oficjalnego spisu w Zakopanem mieszkało 7928 osób. Wzrastała także stale liczba osób przyjeżdżających tu nie tylko latem, ale i zimą. Zimowe sezony, początkowo wykorzystywane jedynie przez leczących się gruźlików, z czasem zaczęły być zdominowane przez miłośników narciarstwa. Przed wybuchem I wojny światowej po raz pierwszy prasa nazwała Zakopane „zimową stolicą Polski”. W 1913 roku powstało zakopiańskie harcerstwo, założone przez twórcę polskiego skautingu Andrzeja Małkowskiego, który wtedy osiadł pod Giewontem na stałe i tu właśnie wziął ślub z Olgą Drahonowską.
5 VIII 1914 na front I wojny odeszła zakopiańska kompania strzelecka, którą włączono w skład I Brygady Legionów Piłsudskiego. Z biegiem czasu jednak zakopiańczycy w większości odwrócili się od Legionów i zaczęli popierać koncepcje polityczne narodowej demokracji. 13 X 1918 powstała pod przewodem Stefana Żeromskiego Organizacja Narodowa, która wypowiedziała posłuszeństwo Austrii. 31 X 1918 polscy oficerowie przejęli władzę, a Organizacja Narodowa przekształciła się w polską Radę Narodową z Żeromskim na czele i objęła władzę nad tzw. Rzeczpospolitą Zakopiańską. Po kilkunastu dniach, po ukształtowaniu się już w Małopolsce władz administracyjnych, rządy nad Zakopanem objęła Polska Komisja Likwidacyjna.
Już w II Rzeczpospolitej, spółka "Park Sportowy", powstała z inicjatywy Karola Stryjeńskiego, doprowadziła do zbudowania w 1925 roku skoczni narciarskiej na Wielkiej Krokwi. W latach 1925-27 działał w "Morskim Oku" na Krupówkach Teatr Formistyczny pod przewodnictwem Stanisława Ignacego Witkiewicza, znanego jako Witkacy. Coraz bardziej rozwijał się także sport. Nie tylko narciarstwo, ale również hokej, piłka nożna, czy automobilizm. W 1929 roku, dzięki staraniom Komitetu Imprez Sportowych powstały na Równi Krupowej dwa stadiony, na których rozgrywane były m.in. międzynarodowe zimowe zawody hippiczne.
Prawa miejskie zostały nadane Zakopanemu 18 października 1933 roku.
Największą inwestycją sportową stała się wybudowana w ciągu pół roku kolejka linowa na Kasprowy Wierch, uruchomiona 15 marca 1936. Druga kolej górska, powstała w 1938 roku na stoku Gubałówki.
Największymi imprezami w międzywojennym Zakopanem były narciarskie mistrzostwa świata FIS w 1929 i 1939.
1 września 1939 wojska niemieckie zajęły Zakopane. 7 listopada tego roku delegacja górali z Wacławem Krzeptowskim złożyła na Wawelu hołd niemieckiemu gubernatorowi Frankowi. W listopadzie 1939 roku w Zakopanem obradowała niemiecko-sowiecka komisja delimitacyjna, która ustaliła ostateczny kształt granicy między ZSRR a Generalną Gubernią –przypieczętowując tym samym czwarty rozbiór Polski. Od 1940 r. działał zakopiański obwód Związku Walki Zbrojnej. Równolegle rozwijała się koncepcja Goralenvolku – separatyzmu góralskiego, którego przywódcy współdziałali z okupantem. W 1943 r. utworzono placówkę informacyjną AK – pluton „Żuraw”, pod dowództwem Adama Palmricha. W tym okresie Zakopane stało się ważnym punktem przerzutowym na Węgry.
Pod koniec okupacji niemieckiej, 20 stycznia 1945 zginął z wyroku Polski Podziemnej Krzeptowski. Większości przywódców Goralenvolku udało się jednak zbiec. Niemcy opuścili Zakopane, a 29 stycznia 1945 Armia Czerwona bez walki zajęła miasto.
30 stycznia 1945 organizacje lewicowe zorganizowały sesję tzw. Miejskiej Rady Narodowej, której przewodniczącym został komunista, Marian Turski-Łęczycki. Polska Partia Robotnicza usunęła ze stanowiska dra Stanisława Totwena, burmistrza desygnowanego przez rząd w Londynie i objęła władzę.
Po wojnie miasto dość szybko odzyskało funkcję ośrodka leczniczego i wypoczynkowego. Reaktywowano zawody sportowe. Pierwszy po wojnie konkurs skoków odbył się już na początku 1946 r. (wygrał go Stanisław Marusarz uzyskując długość 55 i 60 metrów). W marcu i kwietniu tego roku rozegrano też pierwsze zawody memoriałowe, noszące imię zamordowanych w czasie okupacji zakopiańskich sportowców Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny.
Powstały w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej Fundusz Wczasów Pracowniczych w ciągu kilku lat przejął kontrolę nad większością dawnych prywatnych pensjonatów zakopiańskich. W 1962 roku odbyły się w Zakopanem kolejne mistrzostwa świata FIS. W tym samym roku, liczba gości przybyłych pod Tatry, po raz pierwszy przekroczyła milion osób. Od 1968 roku zaczął odbywać się popularny do dziś Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich.
Wcześniej, w 1957 r. reaktywowany został Związek Podhalan. Zakopane nadal przyciągało również licznych twórców, czerpiących inspiracje i siły z folkloru i otoczenia. Najwybitniejszymi postaciami w dziedzinie plastyki stali się Tadeusz Brzozowski i Władysław Hasior. Dawna Szkoła Przemysłu Drzewnego, jeszcze przed wojną przekształcona w szkołę średnią, po wojnie podzieliła się na Technikum Budowlane i Liceum Sztuk Plastycznych, które niebawem otrzymało imię swego dyrektora, wybitnego pedagoga i rzeźbiarza, Antoniego Kenara. Od 1946 roku działała Państwowa Szkoła Muzyczna (od 1979 roku im. Mieczysława Karłowicza). Rozwijało się także Muzeum Tatrzańskie, otwierając oddziały w różnych częściach Zakopanego i Podhala. Powstały muzea biograficzne – Kasprowicza (1950), Makuszyńskiego (1966), Szymanowskiego (1976). W 1977 r. zorganizowany został pierwszy festiwal Dni Muzyki Karola Szymanowskiego. W 1985 r. utworzono Teatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza, który wkrótce zyskał ogólnopolską sławę.
Z biegiem lat, Zakopane straciło na znaczeniu jako miejscowość uzdrowiskowa, stając się przede wszystkim ośrodkiem wypoczynkowym. W połowie lat siedemdziesiątych zlikwidowano większość sanatoriów. Wpływ na to miała przede wszystkim postępująca urbanizacja miasta i coraz większa liczba przybywających tutaj turystów.
Po upadku komunizmu, pierwszym naczelnikiem miasta mianowano 12 lutego 1990 roku, desygnowanego przez „Solidarność” Macieja Krokowskiego.
W 1997 roku, z okazji pielgrzymki do Polski, do Zakopanego przybył Jan Paweł II, spędzając wtedy w Tatrach cztery dni, od 4 do 7 czerwca. Odprawił wtedy m.in. mszę św. pod skocznią. Z okazji wizyty papieża ówczesne władze miasta zmieniły herb Zakopanego - emblematy wywodzące się z XIX-wiecznej pieczęci gminnej zastąpiono wizerunkiem krzyża na Giewoncie nad skrzyżowanymi kluczami św. Piotra z herbu watykańskiego.
Największą imprezą sportową ostatnich lat stały się zawody Pucharu Świata w skokach narciarskich. Odbywające się w Zakopanem od wielu lat, już w czasach Stanisława Marusarza, czy Stanisława Bobaka, największe zainteresowanie zaczęły wzbudzać od początku XXI wieku za sprawą sukcesów Adama Małysza.
Na przełomie XX i XXI wieku liczba gości przyjeżdżających do Zakopanego spadła. Przyczyną tego stanu rzeczy są m. in. coraz lepiej prosperujące wsie, znajdujące się dookoła Zakopanego, oferujące często np. lepszą bazę narciarską. Mimo to, Zakopane wciąż jest, według statystyk, najchętniej odwiedzanym kurortem w Polsce, czego zasługą jest niewątpliwie położenie w najbliższym sąsiedztwie Tatr.
